Tomaszowskie nekropolie

      Wizytę w Tomaszowie kończę wycieczką na cmentarz położony przy ulicy Smutnej. Przy jednym z wejść znajduje się tablica z planem, bardzo ułatwia rozeznanie się w  kwaterach różnych wyznań. Ciekawostką jest, że znajdujący się obok cmentarz żydowski nie został uwzględniony na planie.

   

Na początek cmentarz wojenny, który zaskakuje mnogością tablic pamiątkowych, krzyży, obelisków, kamieni a przy tym jest podzielony jakby na 4 części:

- Kwatera żołnierzy i cywili poległych we wrześniu 1939 r., w których pochowanych jest 54 żołnierzy i 18 cywili ekshumowanych z cmentarza wojskowego przy jednostce wojskowej 1531.  

- Dwie kwatery wojenne ofiar terroru okupanta niemieckiego z lat 1939-1944   6 mogił zbiorowych, w których pochowanych jest 77 osób w tym 21 o nieustalonej tożsamości oraz  6 mogił zbiorowych, w których pochowane są szczątki 80 osób w tym 12 o nieustalonej tożsamości. Szczątki zostały ekshumowane z cmentarza katolickiego przy ul. Smutnej i żydowskiego przy ul. Roweckiego. Tablica upamiętniająca zawiera napis: Ziemia Cmentarza wyznania Mojżeszowego zbroczona krwią Polaków ofiar terroru hitlerowskiego z lat 1939-1944".  

- Dwie kwatery wojenne żołnierzy 14 Sudeckiej Brygady Artylerii Przeciw Pancernej poległych w 1945 r.  6 mogił zbiorowych, w których pochowanych jest 26 żołnierzy ekshumowanych z Parku Rodego w Tomaszowie Mazowieckim oraz  6 mogił zbiorowych, w których pochowanych jest 22 żołnierzy ekshumowanych z Parku Rodego w Tomaszowie Mazowieckim. U wezgłowia mogiły nr 1 znajduje się tablica upamiętniająca szlak bojowy 14 Sudeckiej Brygady Artylerii Przeciw Pancernej. 

- Kwatera żołnierzy poległych podczas I wojny światowej  Kwatera zbiorowa żołnierzy legionistów poległych w 1914r. podczas I Wojny Światowej. Na kwaterze spoczywa 19 nieznanych żołnierzy legionistów. Obiekt znajduje się w południowo- wschodniej częsci cmentarza wojennego. Kwaterę tworzą trzy podłużne mogiły porośnięte trawą na których ustawione są granitowe krzyże. Na krzyżach widnieje napis "nieznany legionista". 

Wejście na teren dawnego cmentarza żydowskiego, oczywiście zamknięte na głucho. Jest możliwe wejście od strony cmentarza katolickiego przy budynku kaplicy, jest tam rozwalony fragment muru. Ale, teren jest potwornie zalesiony, zarośnięty krzakami i zaśmiecony, nie zdecydowałam się na walkę z przyrodą. 

Za to na terenie cmentarza prawosławnego gdzie pochowani są radzieccy żołnierze, znajdziemy nagrobek z islamskim półksiężycem.

Kwatera ulokowana jest na planie prostokąta, w środku znajduje się pomnik z czerwoną gwiazdą Armii Czerwonej, natomiast po bokach nagrobki z napisami w języku rosyjskim. Na kwaterze umieszczonych jest 49 mogił z 222 pochowanymi żołnierzami armii radzieckiej (w tym pojedyncze i zbiorowe). Na nagrobkach widnieje 90 nazwisk zidentyfikowanych żołnierzy, 132 pozostaje bez ustalonej tożsamości.

 

Na cmentarzu ewangelicko-augsburskim oraz katolickim znajdziemy kilka starych nagrobków i pięknie zdobionych krzyży. Przy grobach ludzi ważnych dla miejscowej społeczności umieszczono tabliczki z krótkim tekstem przybliżającym daną postać. Wielokrotnie zatrzymamy się przy grobach ludzi z charakterystycznym trójkątem i literą P, spoczywająca tu osoba zginęła w Oświęcimiu. Specjalnymi tabliczkami oznaczono tzw. Żołnierzy Wyklętych.

Łambinowice cz. II-Stalag 318/VIII F

    Miejsce Pamięci Narodowej  obejmuje 133 hektary powierzchni, znajdziemy tu cmentarze oraz tereny byłych obozów.  Naszą wędrówkę rozpoczęliśmy od wizyty w Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu i po długim spacerze docieramy na teren Stalagu VIII F (344) Lamsdorf, na mojej koślawej mapce oznaczonym literką "S",

Przy okazji mijamy, po prawej stronie, basen oraz hydrofor.

Stalag VIII F (344) Lamsdorf

  W czasie I  wojny światowej  tym miejscu istniał obóz dla żołnierzy państw ententy (Lager V, Lager VI a), a w latach 1921–1924 funkcjonował obóz dla niemieckich imigrantów z terenów przyłączonych do Polski, tj. Górnego Śląska, Wielkopolski i Pomorza. 

W trakcie II wojny światowej obóz funkcjonował od 1941r. do marca 1945r. i Niemcy umieszczali tu jeńców radzieckich.  Stalin oświadczył, że ZSRR nie podpisywało żadnych umów międzynarodowych i nie czuje się zobowiązany do ich przestrzegania, dotyczyło to zwłaszcza  konwencji genewskiej z 27 lipca 1929 roku „O traktowaniu jeńców wojennych”. Tym samym  jeńcy radzieccy nie mieli żadnych praw. Obozy jenieckie, w których byli przetrzymywani to w rzeczywistości obozy masowej zagłady. Przez obóz w Lamsdorf przewinęło się ok 200 tyś. jeńców i szacuje się,że zmarło nawet 100 tyś. z nich. 

Pierwsi więźniowie zostali przywiezieni w lipcu 1941 roku a wtedy nawet nie było baraków, zaczęli je stawiać dopiero na jesieni. Część jeńców zimowała w jamach wykopanych własnymi rękami.

Zasadnicza część prac budowlanych została wykonana dopiero w 1942 r.  

Dzisiaj możemy oglądać ogrodzony teren ze zrekonstruowaną wieżą strażniczą i pozostałościami baraków, jest to zaledwie niewielka część rzeczywistej powierzchni dawnego obozu. W zrekonstruowanym baraku jest tworzona wystawa poświęcona jeńcom radzieckim. 

  W historii trwania tego obozu jest jeszcze jeden tragiczny epizod, tym razem dla narodu polskiego. 

Po podpisaniu "Układu o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie" do niewoli trafiło 16,866 warszawskich powstańców , początkowo kierowano ich do obozów przejściowych w Ożarowie i Pruszkowie a później kierowano do stałych obozów jenieckich.

6/7 października 1944 r. do Lamsdorf przywieziono  powstańców w liczbie 5789.

   W obozie znaleźli się m.in. poeci i prozaicy Roman Bratny, Stanisław Ryszard Dobrowolski i Józefa Radzymińska, historyk Aleksander Gieysztor,  rotmistrz Witold Pilecki,  płk Jan Rzepecki z Komendy Głównej AK, ppłk Zygmunt Dobrowolski – negocjator warunków kapitulacji, ppłk Franciszek Rataj ps. „Paweł” – dowódca 15 Pułku Piechoty AK.

  Po raz pierwszy w historii wojen w niewoli znaleźli się nie tylko dorośli mężczyźni, ale i duża grupa dzieci (ok. 650) oraz kobiet na czele z mjr Wandą Gertz było ich 1037. Najmłodszy jeniec –  Jerzy Szulc ps. „Tygrys”, miał zaledwie 10 lat, ale przy rejestracji zawyżył swój wiek.

Żołnierzy walczących o Warszawę zakwaterowano w najgorszej części obozu, w sektorach zajmowanych wcześniej przez jeńców radzieckich. Czekały tam więc na nich zawszone, brudne, zdewastowane baraki, pozbawione elektryczności, szyb w oknach, ogrzewania (a powstańcy poszli do niewoli w letnich mundurach), z nieszczelnymi dachami i gołymi deskami na pryczach. Myli się na zewnątrz w kamiennych korytach, a jako latryny służyły wykopane naprędce doły. Zgodnie z obozowym regulaminem powstańcy byli liczeni dwukrotnie w ciągu dnia, niezależnie od pogody, podczas wielogodzinnych apeli. [1]

Pobyt w Stalagu 344 Lamsdorf  był  jedynie epizodem na jenieckim szlaku, tutaj rejestrowano więźniów nadając numery, selekcjonowano i kierowano do kolejnych obozów w głębi Rzeszy. Ostatni transport kolejowy wyruszył 20 stycznia 1945 r. 

Kilkaset metrów od obozu mieści się cmentarz jeńców radzieckich.

Cmentarz został założony w 1942 r. zmarłych grzebano warstwami w zbiorowych, bezimiennych mogiłach.

Na ślady zbiorowych mogił natrafiono w lipcu 1945 r. W ramach prac Nadzwyczajnej Komisji Państwowej ZSRR na przełomie lat 1945/1946 przeprowadzono częściową ekshumację zwłok. Według dokonanych wówczas ustaleń, na cmentarzu spoczywa ok. 40 tys. osób.

  W 1964 r. wzniesiono tu Pomnik Martyrologii Jeńców Wojennych. Poświęcono go pamięci wszystkich jeńców zmarłych w latach II wojny światowej w obozach jenieckich Lamsdorf. W trakcie prowadzenia prac budowlanych zrezygnowano z utrwalenia śladów zbiorowych mogił. Pomnik, który tworzą dwa potężne pylony, ozdobione rzeźbami figuralnymi, został zaprojektowany przez zespół: Jan Borowczak, Jerzy Beski, Marian Nowak i Florian Jesionowski. W pobliżu pomnika w 1994 r. postawiono krzyż według projektu Mariana Nowaka. [2]

W pobliżu znajdował się obóz Stalag VIII B (344) Lamsdorf.  Izolowano tu żołnierzy z armii francuskiej, belgijskiej, jugosłowiańskiej, greckiej i amerykańskiej, ponieważ brytyjskich żołnierzy  było najwięcej (ok. 48 tys.) obóz nazywano potocznie brytyjskim (Britenlager). Do dnia dzisiejszego przetrwało niewiele: baseny przeciwpożarowe oraz niewielkie fragmenty baraków mieszkalnych.

W 1943 r. Stalag VIII F  utracił samodzielność i zaczął podlegać Stalagowi VIII B, któremu niebawem przyporządkowano także odległy Stalag VIII D Teschen (Cieszyn). Od tej chwili Stalag VIII B Lamsdorf był największym obozem jenieckim w Europie. 
W grudniu 1943 r. nastąpiła reorganizacja i utworzono Stalag 344 , w skład którego wchodził  Russenlager (Stalag 318/VIII F Lamsdorf) i Britenlager (Stalag VIII B Lamsdorf). 

Podobnie jak jeńców „obozu brytyjskiego”, również mieszkańców „obozu rosyjskiego” niemieckie władze ewakuowały w pieszym marszu w styczniu 1945 r. Na miejscu pozostawiono jedynie chorych.

Pozostała nam wędrówka do ostatniego punktu na trasie, będzie to "stary cmentarz jeniecki 1871-1945".