13 kwi 2015

Cmentarne opowieści-symbole nagrobne

Cz. II Cmentarz żydowski - symbole nagrobne

Każdy kto zwiedzał kirkuty zauważył, że poszczególne cmentarze bardzo się od siebie różnią.
Są cmentarze, na których znajdziemy surowe i proste nagrobki ze skromnym napisem, całkowicie pozbawione ozdób. Nawet czcionka i napisy wyglądają jakby zrobione metodą "kopiuj-wklej".

1.
Skromne płyty na cmentarzu w Cedyni
Na niektórych  nekropoliach macewy są różnej budowy, wielkości i tak bogato zdobione, że każdy nagrobek stanowi arcydzieło sztuki rzeźbiarskiej. Zdarzają się nawet macewy pokryte polichromią, jako przykład podaję polichromie na cmentarzu żydowskim w Pabianicach

Symbole na macewach mogą być ujęte w skomplikowane przedstawienia i wtedy trudno zinterpretować ich znaczenie, mogą też występować jako pojedynczy symbol. Na cmentarzach żydowskich w całej Polsce można spotkać motywy odnoszące się do tematu śmierci i kruchości życia, przemijania, żałoby spotykamy więc złamane lub zgaszone świece, złamane drzewa,martwe ptaki, rozbite okręty a nawet klepsydry.
Nie wszystko jest jednak dozwolone, nie wolno przedstawiać postaci ludzkich a wynika to z Biblii "Nie czyń sobie podobizny rzeźbionej czegokolwiek". Zdarzają się oczywiście wyjątki, zwłaszcza na grobach postępowych (twarz rabina i postaci kobiet znajdziesz na cmentarzu w Pradze Czeskiej). Jednym z największych odstępstw od tradycji jest scena z umierającą położnicą, otoczoną różnymi osobami, na podwójnym nagrobku Samuela i Racheli Teixeira.

2/3.  Rachela/Samuel  Teixeira (findagrave.com)


W artykule zawieram promil tego co można zobaczyć na cmentarzach w Polsce, jeszcze dużo ciekawostek przede mną do zobaczenia a po drugie "co za dużo to niezdrowo".

W wielu motywach wykorzystuje się za to ludzkie dłonie np. w geście błogosławieństwa czy też trzymające np. świecę, skarbonkę, dzban z wodą. 
Dłonie na zdjęciu mają charakterystyczne ułożenie- stykają się kciukami i palcami wskazującymi a pozostałe palce są odchylone - to właśnie gest błogosławieństwa.
4.
Legnica
Dzban i misa – symbol ten oznacza, że w grobie spoczywa lewita  czyli potomek rodu Lewiego, którzy w świątyni pomagali kapłanom przy składaniu ofiar. Do ich obowiązku należało rytualne obmycie dłoni przed błogosławieństwem. 
Jest to jeden z dwóch jednoznacznych symboli umieszczanych na nagrobkach:
-dzban- groby lewitów (potomków rodu Lewiego)
-dłonie- groby kohenów (potomków arcykapłana Aarona)

5.
Legnica

Motywy roślinne są bardzo często stosowane na nagrobkach. Często roślina przedstawiona jest jako złamany kwiat, drzewo lub gałąź - symbol złamanego życia.
Na zdjęciu widać złamaną palmę, rzadki motyw dekoracyjny.
6.
Legnica
7. Wieniec z bluszczu, ma znaczenie symboliczne czy to tylko ornament?


8. Złamana gałązka róży
Legnica

 9. Motyw drzewa bez liści



Innym często powtarzającym się motywem na nagrobkach żydowskich jest korona, często bywa  trzymana o przez lwy, jelenie lub gryfy. Wytłumaczenie tego symbolu jest różnorakie. Korona jest znakiem Tory a Torę w synagodze zdobi korona. Można  więc rozumieć, że nagrobek z koroną należy do zmarłego uczonego w  księgach lub osoba zmarła była głową rodu.
10.

11. Klepsydra, uniwersalny symbol jednoznacznie kojarzący się ze śmiercią. Dodatkowe elementy stanowią skrzydła, liście



Charakterystyczne dla nagrobków kobiet są świece, pochodnie, świeczniki  ponieważ to kobieta zapala w domu żydowskim świece szabatowe. Świece te są najczęściej zgasłe lub złamane - jako symbol śmierci i żałoby. Występują również siedmioramienne świeczniki - symbol judaizmu i świątyni jerozolimskiej. 
12.
Legnica
13.
Jawor
 14.

Na nagrobkach umieszcza się także uniwersalne symbole judaizmu, do których należą wspomniana już wcześniej menora  oraz gwiazda Dawida

15.


16. Na tym nagrobku z Brzegu widać bramę/symboliczną świątynię?
Brzeg
17. Tzw "oko opatrzności", nie jest to symbol czysto żydowski a został zaczerpnięty z religii protestanckiej. Dość rzadki symbol. Niektórzy doszukują się tu odniesień do masonerii, ale nie popadajmy w paranoję!

Jawor
18.
Kamienna Góra

Wypatrywanie symboli na macewach to kolejny powód aby nagrobki analizować a nie tylko przebiec przez cmentarz.

4 komentarze:

  1. Gdzieś słyszałam, że symbole na nagrobkach często pokazują kim buli ludzie zmarli tam pochowani lub jak zginęli. Ciekawe jest odgadywanie znaczeń różnych symboli umieszczonych na macewach.
    Pozdrawiam :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Odnośnie kim byli: trzeba zwracać szczególną uwagę na symbole książek, dłoń trzymającą dzban, jest w Polsce macewa z pędzlami oraz jedna z kapeluszem. Tylko trzeba choć trochę znać jidysz żeby powiązać to z tekstem.

      Usuń
  2. Mnóstwo ciekawostek się dowiedziałem z tego postu. Teraz inaczej będe odbierał zdobienia widoczne na macewach. Jak widzę temat cmentarzy żydowskich cię bardzo fascynuje. Sporo ich już zobaczyłaś. Bardzo ładnie je dokumentujesz.
    Pozdrawiam

    OdpowiedzUsuń
  3. Dzięki za wyjaśnienie, mam kilka zdjęć z cmentarzy żydowskich i nie wszystkie znaczenia znałem.

    OdpowiedzUsuń